Een Nederlands capaciteitsmechanisme wordt serieus overwogen, nu Solar Magazine deze week een uitgebreide analyse publiceerde over dit beleidsinstrument. De timing is niet toevallig: nu gascentrales steeds minder uren draaien, groeit de onzekerheid over de toekomstige leveringszekerheid van elektriciteit. Dat kan gevolgen hebben voor wat je als huiseigenaar betaalt.
Wat is een capaciteitsmechanisme precies?
In de huidige elektriciteitsmarkt verdienen centrales alleen geld als ze daadwerkelijk elektriciteit produceren en verkopen. Bij een capaciteitsmechanisme krijgen ze ook een vergoeding voor het beschikbaar houden van productievermogen. Vergelijk het met een brandweerkazerne: je betaalt niet alleen voor het blussen van branden, maar ook voor het feit dat de brandweer paraat staat.
Het doel is om te garanderen dat er altijd genoeg opwekcapaciteit beschikbaar is, ook op momenten dat hernieuwbare bronnen onvoldoende produceren. Landen als België, het Verenigd Koninkrijk, Frankrijk, Italië en Polen werken al met een variant van dit systeem. België voerde het in 2022 in om gascentrales rendabel te houden als achtervang voor de groeiende hoeveelheid hernieuwbare energie op het net.
Waarom is een Nederlands capaciteitsmechanisme in beeld?
De aanleiding is een fundamentele verschuiving in de Nederlandse elektriciteitsproductie. Het aandeel wind en zon groeit in hoog tempo. Dat is goed voor de klimaatdoelen, maar het betekent ook dat gascentrales steeds minder uren draaien. Volgens recente analyses komen veel gascentrales nog maar op zo’n 2.000 tot 3.000 vollasturen per jaar, terwijl dat tien jaar geleden nog het dubbele was. Die centrales zijn nog nodig op koude winteravonden zonder wind, maar ze verdienen te weinig om rendabel te blijven. Sommige exploitanten overwegen installaties te sluiten.
De hervorming van de Europese elektriciteitsmarkt in 2024 geeft lidstaten expliciet de ruimte om een capaciteitsmechanisme in te voeren, mits ze dit goed onderbouwen bij de Europese Commissie. In Nederland voert de hoogspanningsnetbeheerder jaarlijks een analyse uit van de verwachte leveringszekerheid. De uitkomsten wijzen op toenemende risico’s naarmate meer conventionele centrales uit bedrijf worden genomen zonder dat er voldoende vervangende capaciteit bijkomt.
Dat de elektriciteitsmarkt onder spanning staat, blijkt ook uit andere signalen. De ACM plaatste recent een grote internationale producent onder verscherpt toezicht vanwege het niet tijdig openbaar maken van marktinformatie. Het laat zien hoe gevoelig de dynamiek op de markt op dit moment is.
Wat kan het capaciteitsmechanisme jou kosten?
De kosten worden doorberekend aan alle elektriciteitsverbruikers via een opslag op de rekening. In België bedraagt die opslag enkele tientallen euro’s per huishouden per jaar. Een Nederlands capaciteitsmechanisme zou naar verwachting vergelijkbare kosten met zich meebrengen. Schattingen op basis van ervaringen in andere EU-landen komen uit op 20 tot 50 euro per huishouden per jaar, afhankelijk van het gekozen ontwerp.
Het is goed om onderscheid te maken. Als huishouden betaal je al voor het transport van elektriciteit via je regionale netbeheerder. Een capaciteitsmechanisme voegt daar een component aan toe voor het beschikbaar houden van productievermogen. Het gaat om twee verschillende zaken: de infrastructuur die elektriciteit vervoert en de centrales die elektriciteit opwekken.
Critici stellen dat het systeem neerkomt op een indirecte subsidie voor fossiele gascentrales. Als die centrales kunstmatig rendabel worden gehouden, vermindert dat volgens tegenstanders de prikkel om te investeren in schonere alternatieven. Voorstanders wijzen erop dat de kosten van onverwachte leveringstekorten veel hoger zouden uitvallen. Een winteravond zonder voldoende productiecapaciteit leidt tot extreme prijspieken die huishoudens veel harder raken dan een bescheiden vaste opslag per jaar.
Wat betekent dit voor jou?
De discussie over het capaciteitsmechanisme loopt nog en een definitief kabinetsbesluit wordt niet op korte termijn verwacht. Maar als huiseigenaar kun je er alvast rekening mee houden dat je elektriciteitsrekening op termijn een extra component voor leveringszekerheid kan krijgen. Wie minder afhankelijk is van het net, merkt daar minder van. Bij grote investeringen in de verduurzaming van je woning is het verstandig om rekening te houden met een mogelijk hogere component op je elektriciteitsrekening in de komende jaren.